تَعْمَلُونَ « 1 » يعنى : « وصيّت نموديم انسان را به والدين - غرض آن است كه وصيّت نموديم كه آدمى در حقّ ايشان احسان نمايد - حمل كرده است مادر شخص او را در حال سستى بر روى سستى - چون زن حامله را روزبه‌روز سستى زياد مىشود و بار سنگينتر مىشود و قوا ضعيفتر مىگردد و فرصت استراحتى نيست كه لمحه‌اى بار سنگين را بگذارد و باز بردارد . » « و فصاله فى عامين . » يعنى : « باز شدن از شير بعد از دو سال است . » و اين سخن اشاره به آن است كه مادر بعد از تعب كشيدن به سبب آن بار سنگين بعد از گذاشتن آن بار فارغ نيست ، چه او را اهتمام شير دادن و حفظ كردن طفل و اهتمام زياده نسبت به او داشتن تا دو سال لازم است . « ان اشكر لى . » يعنى : « شكر كن مرا و والدين خود را كه به سوى من است بازگشت و اگر مجاهده كنند والدين با تو بر آنكه شريك سازى با من چيزى را كه نيست تو را به او علمى ، پس اطاعت ايشان مكن . » يعنى ، اگر تو را تكليف به كفر كنند ، اطاعت ايشان مكن ؛ و ليكن احسان نسبت به ايشان بكن و مصاحبت كن با ايشان در دنيا مصاحبت نيكو و متابعت كن راه آن كسى كه بازگشت به سوى من كرده و از راه پيروى هوى و شيطان به حق رجوع نموده . پس ، به سوى من است بازگشت شما و جزاى نيكوكار و گناهكار خواهم داد . پس ، خبر مىكنم شما را به آنچه به‌جاى مىآوريد از اعمال . ابو ولاد خياط مىگويد كه ، پرسيدم از حضرت صادق عليه السّلام از قول خداى عز و جلّ كه « وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً » چيست اين احسان ؟ فرمود كه ، احسان آن است كه نيكودارى صحبت [ 104 آ ] ايشان را و ايشان را محتاج به آن نسازى كه از تو طلب نمايند چيزى را كه به آن محتاج باشند هرچند توانگر باشند . آيا نه خداى عز و جلّ مىفرمايد : لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ « 2 » يعنى : « درنمىيابيد نيكويى را تا آنكه انفاق كنيد و در راه حقّ بدهيد از آن چيزى كه آن را دوست مىداريد . » پس ، حضرت فرمود : « امّا قول خداى عز و جلّ : إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما - الى اخرها . مراد آن است كه اگر تو را دلتنگ سازند ، مگوى با ايشان اف و زجر مكنيد ايشان را اگر بزنند تو را . و قل لهما قولا كريما آن است كه اگر تو را

--> ( 1 ) . لقمان : 14 و 15 . ( 2 ) . آل عمران : 92 .